تفسیر راهنما آیت الله هاشمی رفسنجانی
نویسنده: آیة الله اکبر هاشمی رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن سبک تفسیری: ترتیبی - تقطیعی هدف: تهیه معجم موضوعی قرآن
![](https://rafsanjani.ir/storage/crops/uploads/2019-02-26/1551185090vr21opt0yw_300__resized.jpg)
تفسیر راهنما یکی از تالیفات آیت الله هاشمی است. پیش از انقلاب اسلامی ایران آغاز شده و بعدها توسط محققان و قرآن پژوهان مرکز فرهنگ و معارف قرآن دفتر تبلیغات اسلامی قم و زیر نظر نویسنده ادامه یافته است.
از ویژگیهای این تفسیر، بهرهمندی از کلید واژههای موضوعی قرآن و برداشتهای احتمالی در تفسیر به صورت طبقه بندی و تفکیک شده است. این تفسیر در سال ۱۳۷۲ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد.
هدف از تفسیر راهنما
هدف از نوشتن تفسیر راهنما، این است که تمامی موضوعات قرآنی استخراج و به نظم خاصی درآید. سپس تمامی آنها نمایه گذاری، کد گذاری و فهرستبندی شود، تا معجمی موضوعی از مطالب قرآنی تهیه و در نتیجه کمبودها و نواقص معجمهای لفظی جبران گردد. زیرا معجم لفظی نمیتواند الفاظی نظیر: انسان، بشر، ناس و بنیآدم را در یک جا جمع کند با این که این الفاظ اگر مترادف هم نباشند، دارای اشتراکهای زیادی هستند. امّا اگر معجم معنایی و محتوایی خوبی فراهم شود توان چنین کاری را دارد و یکی از اهداف عمده تفسیر راهنما نیز همین است(مقاله : تفسیر راهنما از نگاه نقد و معرفی، ابتکارات، نواقص و راه حلها)
آیت الله هاشمی رفسنجانی درباره تفسیر خود مینویسد:
«در آن زندان با ناگواریهایش به خاطر انس، الفت و پیوندی که با قرآن پیدا کرده بودم و شور و نشاطی که در خود احساس میکردم، روزی چند بار مضمون «این الملوک و ابناء الملوک» را بر قلب یا زبان میگذراندم. در مراحل نخستین، کتاب تفسیر در اختیار نداشتم، ولی پس از مدتی به تفسیر مجمع البیان و بعد از سوره انفال به تفسیر المیزان نیز دست یافتم. بعد از نماز صبح بلافاصله مشغول میشدم و تا نزدیک ظهر فقط به این کار میپرداختم. فقط برای صرف صبحانه و ورزش مختصر صبحگاهی و انجام نیازهای ضروری از کارم منفک میشدم، به جز روزهایی که مسئول کار زندان بودم و نظافت و ظرفشویی و سایر کارها وقتم را میگرفت. برای استفاده بیشتر از وقت و امکانات محدود زندان و تسهیل انتقال فیشها به خارج، فیشها، کوتاه، مختصر و اشارهای و متراکم تهیه میشد و کار بدین منوال پیش میرفت. سرانجام دوران محکومیتم از ۶ سال به سه سال کم شد و من تصمیم به خارج ساختن فیشها گرفتم. کم کم ملاقاتها بر خلاف معمول، که از پشت شیشه با تلفن بود، حضوری انجام میگرفت و من در هر ملاقاتی با نگرانی و اضطراب یک یا چند دفتر را از زیر عبا به دست همسرم در زیر چادر میدادم و او با شجاعت مخصوص خود خطر را میپذیرفت و از زندان بیرون میبرد. حدود ده روز از سه سال محکومیتم مشمول عفو شد و پیش از پیروزی انقلاب آزاد شدم. مراحل بعدی تحقیق و تدوین این تفسیر در مراکز مختلفی بررسی و پیگیری شد و در نهایت به وسیله مرکز فرهنگ و معارف قرآن وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی تکمیل شد.( تفسیر راهنما، ج ۱، مقدمه، ص۹- ۱۶.)
توضیحات:
اگر گفته شود برای دانشجویان و طلاب مفیدترین بخشهای تفسیر راهنما همان توضیحاتی است که ذیل برداشتها آمده است، سخنی گزاف نیست، زیرا برخی نکات آیه تنها با توجه به آن چه در توضیحات آمده است ذهن مخاطب را به خود جلب میکند و برای کسی که بخواهد بدون مراجعه به آن، برداشتها را مطالعه کند سؤالهای زیادی بیجواب خواهد ماند. علاوه این که گاه در توضیحات، احتمالات گوناگونی در مصداقهای آیه بیان میشود که چون در متن برداشتها نیامده است، از راه فهرستهای آخر آیه و نیز آخر کتاب به آن دست نمییابند.
برداشتهای احتمالی: تفاسیر گوناگونی که تاکنون بر قرآن نوشته شده است، گاه نکتههایی را بیان کردهاند که نه میتوان آن را به راحتی پذیرفت و نه میتوان به آن بیاعتنا ماند. نویسندگان تفسیر راهنما از طرفی ثبت این نکتهها را برای تهیه فهرستی جامع از مطالب قرآن ضروری دیدهاند و از طرفی دیگر نخواستهاند صحت آن نکتهها را به مخاطب القا کرده باشند. انتخاب علامت ستاره که نه نور خورشید دارد و نه تاریک است برای این برداشتها آنها را از مطالب دیگر آیه ممتاز ساخته است تا کسانی که مایلند احتمالات نه چندان قوی را نیز دیده باشند به خواسته خود برسند.
ترجمه آیات: انگیزه اصلی هاشمی رفسنجانی، تهیه فهرستی جامع از مطالب قرآن بود و برای این هدف نیازی به ترجمه احساس نمیشد تا زمانی که تفسیر به چاپ رسید و محققان با مراجعه به آن دریافتند که برای فهم آیه وجود ترجمهای که با برداشتها مطابقت کامل داشته باشد ضروری است. ترجمهای که هماکنون از مجلد هشتم به بعد ذیل آیات قرار گرفته است از ترجمههای دیگر دو امتیاز قابل توجه دارد: نخست این که تا حد امکان با فهم نویسندگان تفسیر راهنما همآهنگ شده است و دیگر این که سعی شده است از خطاهایی که گاه در ترجمههای دیگر مشاهده شده، محفوظ بماند.
نمایهها: اصلیترین هدف تفسیر راهنما را نمایههای آن تأمین میکند این نمایهها که نشان میدهد در هر آیه چند مطلب و چه مطلبی وجود دارد، ذیل هر آیه و به ترتیب عناوین اصلی و فرعی و تنظیم الفبایی آمده است و در آخر هر مجلد مطالب سوره های موجود در آن به تفصیل فهرست نگاری شده است.
نقدها:نقدهایی نیز بر این تفسیر شده است که از جمله آنها مقاله تفسیر راهنما از نگاه نقد و معرفی، ابتکارات، نواقص و راهحلها میباشد. نویسنده در این مقاله پس از معرفی و بیان ابتکارات این تفسیر، نقدهایی نیز بر این تفسیر دارد. در قسمتی از این مقاله نویسنده اشاره میکند که بعضی اشکالات این تفسیر مربوط به برداشتها و برخی مربوط به نمایهها است. بخش دیگری از اشکالات نیز در فهرست نهایی پیدا میشود که ذیل یک عنوان آیههایی جمع میشود که برخی به طور مطابقی بر آن عنوان دلالت دارد، برخی به طور ضمنی و التزامی و برخی از نوع اشاره و امثال آن است
منابع
• منبع اصلی: یزدی، محمد علی، فصلنامه پژوهش و حوزه، شماره ۵.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما،ج۱، قم بوستان کتاب،۱۳۶۱.